2020/4 Tragedie

Trouw aan de thema’s die door de internationale redactie van Communio worden vastgesteld heeft dit nummer de Apocalyps als thema. De Apocalyps of het Boek van de Openbaringen, het laatste boek van de heilige Schrift, heeft op de eerste plaats als boodschap dat God de Heer is van de geschiedenis en dat niets zich aan Zijn heerschappij onttrekt. Zo heeft dit Bijbelse boek hoop en bemoediging geboden aan de eerste generaties christenen die leden onder de nietsontziende en schijnbaar uitzichtloze vervolgingen op last van de Romeinse overheid. De eindtijd, zoals deze in de Apocalyps wordt geschilderd, heeft in de loop van tweeduizend jaar denkers en kunstenaars geïnspireerd, tot aan onze dagen toe.

Meer dan eens heeft men gemeend dat men Apocalyptische voorspellingen tot vervulling zag komen. Met name het Duizendjarige Rijk heeft tot de verbeelding gesproken, vanaf de geschiedenisopvatting van Joachim van Fiore en de toepassing ervan binnen de franciscaanse beweging in de Middeleeuwen tot aan de geseculariseerde claim van de nationaal-socialisten in Duitsland. Het einde van de geschiedenis is meermaals een tastbare dreiging geweest. Misschien geldt dit minder voor de twee wereldoorlogen die een verwoesting van mensenlevens en een materiële schade hebben aangericht zonder weerga. De coronacrisis wordt weliswaar gezien als een gebeurtenis, waarvan we de impact nog nauwelijks kunnen overzien, maar met de massale vaccinatie in het vooruitzicht beleven we deze zeker niet als het einde der tijd. Meer lijkt dit te gelden voor de dreiging van nucleaire verwoesting, die vooralsnog lijkt te zijn bezworen, of van het ecologische afsterven van onze moeder aarde.

Hoe we het Duizendjarige Rijk uit het Boek der Openbaringen kunnen opvatten, bespreekt H.G. Gradl. Aan zijn artikel vooraf gaat een In memoriam voor pater G. Wilkens SJ van de hand mgr. J. Schröder. Pater Wilkens heeft vele jaren lang bijgedragen aan de Nederlandstalige Communio, met name als hoofdredacteur en vertaler van vele artikelen. Verder treft u in dit nummer een bespreking door E. Echeverria aan van de vraag of de seksuele revolutie een noodzakelijk correctief is geweest binnen de orthodox christelijke ethiek aan de hand van de opvattingen van de gereformeerde theoloog A. de Bruijne en van de latere paus Johannes Paulus II. Aan de theologische discussie over de betekenis van het diaconaat draagt E. Sengers bij door het denken van J. Ratzinger over dit ambt te ontsluiten zoals blijkt uit de preken die hij in de loop van twintig jaar bij diakenwijdingen heeft gehouden.

Dit nummer zal verschijnen in de periode waarin heel de bevolking van België en Nederland de mogelijkheid krijgt gevaccineerd te worden tegen corona. De vraag is opgekomen of het gebruik van vaccins verantwoord is, als de ontwikkeling ervan bijvoorbeeld met behulp van geaborteerde kinderen tot stand is gekomen. V. Kemme weegt deze kwestie in het licht van de katholieke moraal. Ter informatie hebben wij ook de Nederlandse vertaling opgenomen van de nota van de Congregatie voor de Geloofsleer ‘in verband met de moraliteit van het gebruik van sommige coronavaccins’.

De coronacrisis heeft onze samenleving en voor velen van ons ook ons persoonlijk leven diep geraakt. Moge de boodschap van de Apocalyps, dat God de Heer van de geschiedenis is en niets zich aan zijn macht en plan onttrekt, moed geven, zoals het de eerste generaties christenen in de vervolgingen heeft bemoedigd.

B. Hartmann

De afgelopen periode is jaarlijks een nummer van Communio gewijd aan een bede van het Onze Vader. De laatste bede, “maar verlos ons van het kwade”, is het thema van dit nummer. Het heeft lang geduurd, voordat dit nummer kon uitkomen door organisatorische problemen en andere tegenslagen. Eén daarvan is het overlijden van mevrouw Klaartje Roegiers (1932-2020), die van begin af aan bij dit tijdschrift betrokken was en als redactiesecretaris op de achtergrond een onschatbare bijdrage heeft geleverd. Ondanks haar hoge leeftijd heeft zij het vorige nummer nog geredigeerd. Hoewel zij al tobde met haar gezondheid, overleed zij onverwacht.

Zeer onlangs overleed ook pater Gerard Wilkens SJ (1940-2021), die vele jaren de Nederlandse hoofdredacteur van Communio was en die talloze vertalingen van artikelen heeft geleverd. Zijn bijdrage van Communio was slechts één van de vele initiatieven aan de wieg waarvan hij heeft gestaan of waarbij hij betrokken was. Dit alles wist hij te combineren met zijn hoofdwerkzaamheid als spirituaal en geestelijk leidsman. Zijn verdiensten voor de Nederlandse Kerk zijn onnoemelijk.

Dit nummer vangt aan met een artikel van Ph. Cazala, die de literaire vorm van het Onze Vader analyseert om de laatste bede ervan beter te begrijpen. Chr. Monsieur licht de achtergronden van de bede om de verlossing van het kwade in het zogenaamde embolisme in de liturgie van de Eucharistie toe. Het Romeinse Boek van de Exorcismen bevat een inleiding op de kerkelijke praktijk van de uitdrijving van duivelse machten. Aangezien een geautoriseerde Nederlandse tekst ontbreekt, biedt dit nummer een officieuze vertaling. K. Slijkerman bespreekt aan de hand van het door de Heilige Stoel uitgeven handboek Dienst van Bevrijding, de mogelijkheden om – naast de specifieke dienst van de gemandateerde exorcist – door gebed mensen van de invloed van kwade machten te bevrijden. A. Cazzago laat zien hoe de verlossing van het kwade een plaats heeft in de mystieke beleving van Theresia van Lisieux. We sluiten dit nummer af met een uitvoerig artikel van de hand van J. Nebel – buiten thema, maar goed in dit nummer passend – over de verering van het Heilig Hart in het kerkelijke spreken vanaf de tijd van vlak voor het Tweede Vaticaans Concilie.

B. Hartmann

‘Bevrijd ons van de pest, de honger en de oorlog, Heer’, is het oude gebed van de Kerk in reactie op de drie grote bedreigingen die de mensheid sinds onheuglijke tijden hebben gekweld. In de westelijke wereld beleven we de uitzonderlijke situatie dat de oorlog ons al decennia niet direct heeft geraakt. Dat een besmettelijke ziekte, waarvan de pest in het kerkelijk bidden als pars pro toto functioneert, onze samenleving in zijn greep kreeg, is nog langer geleden. Het meest recente geval in onze tijd is de Spaanse Griep, die ruim honderd jaar geleden in korte tijd in Europa grote aantallen slachtoffers maakte.

In de loop van 2020 is de wereld bevangen geraakt door het coronavirus. Tot op heden maken we de ingrijpende gevolgen mee voor de wijze waarop we samenleven en ook in het kerkelijk leven. Dat op zo grote schaal gelovigen niet hebben kunnen deelnemen aan de liturgische viering van het Paastriduüm, is in onze streken in deze vorm nog niet eerder voorgekomen. Tot op de dag van vandaag is de deelname aan het sacramentele leven door regels beperkt. Deze uitzonderlijke tijden vragen om uitzonderlijke daden. Een zeldzaamheid was het ingelaste Urbi et Orbi op 27 maart 2020, buiten de vaste momenten van Kerstmis en Pasen. Op de donkere avond van die dag gaf paus Franciscus vanaf een leeg en druilerig Sint-Pietersplein zijn zegen aan stad en wereld. De woorden die hij sprak en heel zijn optreden hebben op velen indruk gemaakt.

Ook in deze uitgave van Communio willen we niet voorbijgaan aan deze coronatijd. De tekst van de meditatie over de pericope van de storm op het meer bij Marcus, die paus Franciscus bij die gelegenheid gaf, is in vertaling opgenomen, omdat deze zo van betekenis is voor de duiding van de huidige situatie. Nu het ter communie gaan lange tijd niet mogelijk was, heeft de geestelijke communie weer meer relevantie gekregen. Wat de grote theoloog uit de Middeleeuwen, de heilige Thomas van Aquino, hierover zegt, wordt door J. Vijgen op een rij gezet. Verder ligt het voor de hand te zien hoe de Kerk in vroegere tijden met besmettelijke ziektes is omgegaan. Fundamenteel is de houding van de Heer zelf. Mgr. Van den Hout wijdt hieraan een kort artikel. In navolging van Christus hebben heiligen in hun tijd gezocht naar een omgang in geloof en liefde met de dreiging van ziektes en met degenen die eraan leden. K. Abts brengt in herinnering de onvoorwaardelijke toewijding en de persoonlijke offers van de heilige pater Damiaan, die van de zorg voor de pestlijders zijn levenswerk heeft gemaakt. J. Smith beschrijft hoe de heilige bisschop Carolus Borromeus omging met de pestepidemie die vanaf 1576 zijn bisdom Milaan teisterde. Aan de hand van voorbeelden uit het verleden geeft M. Gielis geeft een historisch-theologische overwegingen bij de huidige coronacrisis. De Spaanse Griep, de toenmalige reactie van de Kerk in Nederland en de gevolgen voor de publiek eredienst destijds zijn onderwerp van het artikel van J. Hermans.

De coronacrisis, waardoor we zijn overvallen, test ons geloof en nodigt ons met aandrang uit kritisch naar ons eigen leven te kijken. De wijze waarop voorgaande generaties zich hebben gedragen tijdens de ramp van een besmettelijke ziekte, kan voor ons een voorbeeld zijn. De paus spreekt er zelf in zijn meditatie van 27 maart 2020 over “om onze voorouders in herinnering te roepen”. Om dit voor de lezer gemakkelijker te maken, is de bedoeling van dit nummer.

B. Hartmann