2024/4 Het Concilie van Nicea

Het thema van dit nummer van Communio is enerzijds misschien wat ongewoon, maar anderzijds is het lachen iets dat volstrekt menselijk is. Sterker nog, er is vaker betoogd dat lachen juist bij uitstek een heel menselijk fenomeen is. Soms herkennen we bij dieren iets dat op lachen lijkt, maar het heeft toch een heel andere betekenis bij mensen. “Lachen is gezond”, zegt de volkswijsheid en iedereen die van tijd tot tijd lacht of het lachen opzoekt, zal kunnen beamen dat het weldadig is. Er zijn natuurlijk ook vormen van lachen die niet passend zijn – mensen uitlachen, lachen als een vorm van leedvermaak – maar dat beschouwen we dan ook als slechte uitzonderingen.

Naast deze positieve ervaringen met lachen, is er ook de wetenschap dat in de context van de H. Schrift er lang niet altijd zo positief over het lachen wordt gesproken. Bekend is het vers uit de Wijsheid van Jezus Sirach: “Een dwaas lacht luidkeels, maar een schrander man glimlacht hoogstens” (Sir. 21,20). Dit vers is overgenomen in de Regel van Benedictus (h. 7, v. 59). Uit deze woorden spreekt eerder een grote voorzichtigheid ten aanzien van het lachen. Het wordt gelijkgesteld aan dwaasheid.

Juist omwille van deze spanning is er in de christelijke traditie ook duidelijk een dubbele houding te vinden ten aanzien van het lachen. In dit nummer van Communio komen er een aantal zeer interessante inzichten over het lachen naar voren. Opvallend is, dat te midden van deze verscheidenheid van benaderingen en perspectieven, er een grote gemene deler blijkt te zijn. Veel van de artikelen vertrekken namelijk vanuit de overbekende roman van Umberto Eco, De naam van de roos, die als rode draad een manuscript heeft dat zeer positief over het lachen spreekt.

Een van de strenge monniken beschouwt het als zijn levenswerk om dit manuscript verborgen te houden. Veel lezers zullen ofwel de roman, ofwel de verfilming ervan kennen. Maar voor iedereen zal de thematiek tot de verbeelding spreken.guidoguido

We openen het nummer met een prachtige beschouwing van Guido Vanheeswijck. Vanuit de beroemde vraag of Jezus ooit gelachen heeft, geeft Vanheeswijck een mooi inzicht in hoe het lachen zich verhoudt tot de waarheid. Hij gaat op de meest uitgebreide wijze in op het verhaal van Eco’s roman De naam van de roos.

Bijzonder interessant is de beschrijving door Jeroen Smith van een aantal heiligen die juist langs de weg van de dwaasheid hun roeping wilden vervullen. Dit is des te meer interessant, tegen de achtergrond van Benedictus’ regel voor monniken en de algemene religieuze houding die teruggetrokkenheiden matigheid veronderstelt.

Ook Thomas van Aquino spreekt, weliswaar beperkt, maar wel duidelijk over het lachen. Het is Jörgen Vijgen die ons meeneemt in Thomas’ overwegingen waaruit de noodzakelijkheid van humor blijkt.

We kunnen, na de eerdere verwijzing naar de H. Schrift, niet zonder ook een bijbelse bijdrage aan dit onderwerp. Exegeet Ruud Gouw brengt het lachen in verbinding met de zaligsprekingen, waarin Jezus zelf een verschil maakt tussen het lachen van deze wereld en het lachen in het hiernamaals.

Nog niet al te lang geleden heeft professor Hans Geybels een lezing gehouden over precies het onderwerp van onze aflevering van Communio. Hij was zo goed om deze lezing aan Communio ter beschikking te stellen, waardoor we een prachtig inkijkje krijgen in de monastieke traditie van het lachen. De goede lezer zal opvallen dat de titel veel overeenkomsten vertoond met de bijdrage van Vanheeswijck. Toch vliegen zij het onderwerp langs zeer verschillende wegen aan.

Deze aflevering besluit met een interview met de bisschop die afgelopen Pasen de lachers op zijn hand kreeg na afloop van de Paasliturgie. Bisschop Stefan Oster heeft de gewoonte van de ‘risus paschalis’ tot de zijne gemaakt. Een van de medewerkers van de Duitse Communio interviewt hem over de rol van humor. We zien ernaar uit u met dit nummer een tevreden glimlach op het gezicht te brengen.

Namens de redactie,

Dr. Lambert Hendriks

Hoofdredacteur

Nu we nog maar kortgeleden Pasen hebben gevierd, staat de thematiek van de ‘paradox’ ons helder voor ogen. Misschien is het wel de grootst denkbare paradox: Jezus die door zijn sterven aan het kruis, juist de toegang tot het eeuwig leven heeft ontsloten. Niet alleen leeft Hij eeuwig bij de Vader, maar dat eeuwig leven in God staat alle gelovigen als het doel voor ogen.

Over het paradoxen is veel te zeggen. Meestal worden ze omschreven als ‘schijnbare tegenstrijdigheden’: iets lijkt op een contradictie, maar blijkt het dan uiteindelijk toch niet te zijn. In dit nummer zullen we langs verschillende manier de paradoxen benaderen die in sommige aspecten van het geloof besloten liggen. We beginnen met een prachtige filosofische, maar niettemin zeer toegankelijke, bijdrage van Herman De Dijn. Hij gaat in op de betekenis van de paradox van het geloof en legt in zijn artikel een basis waarop de verdere bijdragen in dit nummer goed voort kunnen bouwen.

Het is Gert-Jan van der Heijden die deze paradox van het geloof verder uitdiept. Beginnend met verwijzingen naar de klassieken, laat hij vooral  zien wat de sprong van het geloof bij Kierkegaard betekent. Van Kierkegaard maken de sprong naar diens tijdgenoot John Henry Newman, met de bijdrage van Roderick Strange. In een interessante uiteenzetting over het mysterie-karakter van het christendom, met de bijbehorende paradox van het spreken of het juist zwijgen om te begrijpen, worden we met hulp van Newmans beschouwingen gebracht tot een beter begrip van de paradox die het geloof bevat.

Dezelfde tegenstelling tussen spreken en niet spreken komt naar voren in het klassieke thema van de ‘negatieve theologie’. Paul van Geest laat zijn licht schijnen over de wijze waarop de zogenoemde negatieve theologie beleefd is door Augustinus en andere kerkvaders. In de context van paradoxen is het natuurlijk een bijzonder interessant thema, of en op welke wijze de Bijbel zichzelf tegenspreekt. Bryan Beeckman neemt ons mee op een reis door het Oude en het Nieuwe Testament om te zien hoe er tegenstrijdigheden zijn en hoe men ze moet opvatten.

Een laatste bijdrage in dit nummer is buiten thema, maar wel bijzonder actueel. Detlef Rohling geeft een beschouwing over Immanuel Kant die dit jaar 300 jaar geleden ter wereld kwam. We zijn blij dat we aan dit jubileum op deze wijze aandacht kunnen besteden. In zijn bijdrage gaat Rohling in op Kants visie op de vooruitgang van de mens en de maatschappij waarin deze leeft.

Dr. Lambert Hendriks

Hoofdredacteur

Nadat de voorbije eerste nummers van een nieuwe jaargang telkens een van de kenmerken van de Kerk als onderwerp hadden, sluiten we die reeks nu af met een nummer over de Kerk in het algemeen. Hierin is er veel gelegenheid om diverse aspecten aan te stippen die ons tot denken aanzetten over de Kerk in onze dagen.

Dat doen we op een theologische manier, met een zeer lezenswaardige bijdrage van Norbert Schnell over de Kerk als instituut en als gemeenschap. Anton Štrukelj neemt ons mee naar de tijd van de Kerkvaders, om de Kerk te beschouwen met beelden die hen dierbaar waren. Concreet komt dit in dit nummer tot uitdrukking in een beschouwing van de Kerk als overspelige, die tegelijk kuis is. Bart Koet legt vervolgens een verbinding tussen de theologie en de praktijk met een bijdrage over de huiskerk zoals die in de Handelingen van de Apostelen wordt aangeduid.

Bijdragen over de Kerk die meer praktisch van aard zijn, komen van Bart Verhack, die interessante ervaringen uit de gemeenschap van de Tibériade deelt. Het echtpaar Suijkerbuijk geeft vervolgens een lezenswaardig overzicht van de wijze waarop de liturgie volgens Vaticanum II het geloof en de Kerk voedt en vormt.

Met overwegingen die hij ontleent aan verschillende theologen en vooral aan Chantal Delsol, biedt Joris Schröder enkele mooie aanknopingspunten voor een goed verstaan van de Kerk vandaag. Tenslotte zijn het juist ook de actuele ervaringen van gelovigen, die door Susan Longhurst geanalyseerd worden, om de motieven voor het geloof en het behoren bij de Kerk onder de loep te leggen.

In een mooie bijdrage buiten thema, gaat Matthijs van Ittersum op zoek naar een goed begrip van wat theologie is of zou moeten zijn.

Dr. Lambert Hendriks

Hoofdredacteur